insigamugani

A collection of 105 posts

insigamugani

ARACURANGIRA ABAHETSI !

Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu ubwira undi ijambo akamujijana ntagire icyo amumarira; ni bwo bavuga ngo «Naka aracurangira abahetsi !» Byakomotse ku bahetsi ba Mukamisha wa Rutebuka wo ku Rutabo rwa Kinazi h'i Ntongwe, baraye bacurangirwa n'abacuranzi b'Abahondogo b'i Bugesera (Kigali) na

insigamugani

AK'IMUHANA KAZA IMVURA IHISE !

Uyu mugani bawuca bawendeye ku muntu uboneye ikintu mu mpitagihe : nk'uwo basezeranya ko bamwoherereza iyabo, yatirimuka imvura ikagwa bakaza kurimwoherereza ihise kandi bwije, bigatuma arirarana ubusa; ni bwo bagira, bati «Ak'imuhana kaza imvura ihise !» Iryo jambo ryatamanzuwe na Yuhi Gahindiro ari i Sheri na Butera h&

insigamugani

AKATARIHO NTIGATERANYA!

Uyu mugani baca bavuga ngo «Akatariho ntigateranya», bawendera ku muntu ujya gusaba undi icyo adafite; mbese nk'uje kuvumba agasanga inzoga ishize: iyo bamuhakaniye na we kandi ari ko abibona, yikubura avuga ati «Nta vebo, akatariho ntigateranya !» Wakomotse kuri Nkende ya Rwirenga w’i Nyakabuye mu Gishubi cya Muganza

insigamugani

AHO INTAGANZWA YICAYE NTIHAVA!

Uyu mugani bawuca iyo bashaka kurwana ku wigumanya mu makuba akihagararaho yanga kwisekesha; ni bwo bagira, bati «Aho intaganzwa yicaye ntihava !» Wakomotse kuri Gashegu wo mu Kabagari, umugaragu wa Marara aburanira kwa Gahindiro; ahagana mu mwaka w'i 1700. Intaganzwa zari umutwe w'ingabo z'i Bunana

insigamugani

ABAGABO BARARYA IMBWA ZIKARYORA

Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu w'igitinyiro akoze icyaha aho kukimuhamya bakakigerekera uwo bari kumwe by'amaherere, akaba ari we ugihanirwa; ni bwo bagira, bati «Abagabo bararya imbwa zikaryo ra !» Wakomotse kuri Sabuhorobwa Rwishyura w'i Mukarange mu Buganza bugana u Mutara (Byumba); ahasaga umwaka w&

insigamugani

Arihadika amatugunguru

GURA AGATABO (PDF) Uyu mugani bawuca iyo babona umuntu yangira ibyo agomba gukora, maze akanashaka urwitwazo rukomeye rwo kubyihunza: ubwo nibwo bavuga ngo: “Arihadika ibitugunguru”. Wakomotse ku mugabo witwa Nkurukumbi wanze gutabarira ingoma, ahagana mu mwaka wa 1300 (1264 -1295). Uyu mugabo Nkurukumbi yabayeho ku ngoma ya Ruganzu I Bwimba.

insigamugani

UTABUSYA ABWITA UBUMERA

GURA AGATABO (PDF) Iyi mvugo bayikoresha iyo babonye umuntu wese umara gushira impumu akiyibagiza amagorwa azahutsemo, ahubwo agatsikamiza agahato abo bahoze bayasangiye; ni bwo bavuga bati: “Koko utabusya abwita ubumera!” Wakomotse kuri Karake ka Rugara w’i Bumbogo bwa Huro (ubu ni mu Karere ka Rulindo); ahasaga umwaka wa 1600.

insigamugani

Bishya bishyira Bishyito

GURA AGATABO (PDF) Uyu mugani bawuca iyo babonye ibintu biyobowe kuri nyir'uburyo, kabone n'iyo habamo ababyangirira; ni bwo bagira bati «Bishya bishyira Bishyito». Wakomotse ku mugabo witwaga BISHYITO, ahagana mu mwaka w'i 1600. Yari umunyamuhango w' umuganura w' ibwami, akaba mwene wabo

insigamugani

Yaruhiye Nyanti

Uyu mugani baca ngo: "Yaruhiye Nyanti", bawuca iyo babonye umuntu wahirimbaniye ikintu kikarenga kikamupfubira; ni bwo bavuga, ngo: "Yaruhiye nyanti". Wakomotse kuri Nyanti ya Mashira ya Nkuba ya Sabugabo (umubanda); ahasaga umwaka w'i 1400. Ubwo umwami w'u Rwanda yari Mibambwe Sekarongoro, na

insigamugani

Yaruhiye Gatsi

Uyu mugani baca ngo: "Yaruhiye gatsi" wakomotse kuli Gatsi ka Syoli mu Kibali (Byumba). Syoli yari amaze kugwa mu ishyamba rya Nyagahanga mu Buyaga; dore ko yaryidegembyagamo wenyine mu muhigo, babimuhana akigira simbikozwe. Bukeye arigezemo agiye kwituma mu rucucu, yikanga umuturumbuko w'urukwavu, agira ubwoba by'

insigamugani

Yaruhiye Gaheshyi

Uyu mugani baca ngo: "Yaruhiye gaheshyi", wakomotse kuri Gaheshyi ka Rubyagira wo mu Bumbogo (Kigali); ahasaga umwaka w'i 1600. Bawuca iyo babonye umuntu uvunikira ibintu ariko akarenga ntabibone, cyangwa yakora umurimo ugaragara ntagire icyo awungukaho, ni bwo bavuga bati "Yaruhiye gaheshyi!" Gaheshyi amaze kuba

insigamugani

Yarezwe bajeyi

Uyu mugani baca, ngo: "Yarezwe bajeyi" wakomotse kuri Bajeyi ba Sharangabo rya Rujugira rwa Mazimpaka; ahayinga umwaka w' i 1700. Bawuca iyo babonye umwana cyangwa ndetse n'umukuru wipfayonza gitesi; ni bwo bavuga ngo: "Yarezwe bajeyi!" Umwami witwa Yuhi Mazimpaka yari atuye ku Ijuru

insigamugani

Yaraye rwantambi

Uyu mugani baca ngo: "Naka yaraye rwantambi cyangwa arasa n'uwaraye rwantambi", wakomotse kuri Sekayange ka Nyakazana mu Mvejuru (Butare); ku ngoma ya Cyilima Rujugira, ahayinga umwaka w'i 1700. Bawuca iyo babonye umuntu umerewe nabi afite umukokwe w'inzara n'inyota ni bwo

insigamugani

Yararurashe

Uyu mugani baca ngo: "Yararurashe" wakomotse kuri Kazenga ka Ndabarasa, ahasaga umwaka w'i 1700. Bawuca iyo babonye umuntu ugize amahirwe yo kubona icyo abandi baririraga; ni bwo bavuga, bati "Yararurashe" cyangwa se ngo: "Yarurashe." Hambere ku ngoma ya Ndabarasa; abana be bicaraga

insigamugani

Yanyoye nzobya

Uyu mugani baca ngo: "Yanyoye nzobya" wakomotse ku muntu witwaga Nzobya w'i Ngarurira mu Buyenzi; yari umutoni wa Mibambwe Sentabyo, ahasaga umwaka wa 800. Bawuca iyo babonye umuntu wanyoye agasinda cyane, bimwe bavuga ngo: "Yabaye Sabizeze". Uwo mugabo Nzobya rero, yabaye umutoni w'

insigamugani

Ziracyapfa bitanihira

Uyu mugani baca ngo: "Ziracyapfa bitanihira", bawuca iyo babonye ibintu bikomanye n'amakwa (biguye mu makuba) y'ubwoko bworetse ibindi; ni bwo bagira ngo "Ziracyapfa bitanihira!" Wakomotse kuli Bitanihira wo mu Bufundu, ku ngoma ya Kigeli Nyamuheshera; ahayinga umwaka w'i 1600. Bitanihira

insigamugani

Yigize syoli

Uyu mugani baca ngo: "Yigize syoli", bawuca iyo babonye umuntu wese wigize umushirasoni kabuhariwe, akaba ikinani muri byose; ni bwo bagira, bati "Uno mwana cyangwa uno muntu yigize syoli!" Byakomotse kuri Syoli w'i Nyagahanga (Byumba); ahagana mu mwaka w'i 1600. Syoli yabyirukiye

insigamugani

Yigize rwankubebe

Uyu mugani baca ngo: "Yigize rwankubebe", bawuca iyo babonye umuntu w'intwali wanamiza mu mahina, ntagamburuke aho rukomeye; ni bwo bagira, bati "Naka uriya yigize rwankubebe!" Iryo zina ryakomotse kuri Sekanyambo w'umunyagisaka (Kibungo); riserurwa n'abagore be b'impanga: Mutamu na

insigamugani

Yigize kanzikoga

Uyu mugani baca ngo: "Yigize kanzikoga", bawuca iyo babonye umuntu wirata ku bandi mu mihayo (ubwirasi bw'agakabyo); ni bwo bagira, bati "Naka uriya yigize kanzikoga". Wakomotse kuri Nzikoga ya Bikinga w'umunyagisaka (Kibungo); ahayinga umwaka w'i 1700. Muri ayo magingo, hari

insigamugani

Yigize kahangaharya

Uyu mugani baca ngo: "Yigize kahangaharya", bawuca iyo babonye umuntu wanze kuva ku izima, akagarambira ushaka kumutegeka ku gituna; ni bwo bagira, bati "Naka uriya yigize kahangaharya". Wakomotse kuri Hangaharya wo mu Nyantango (Kibuye); ahagana mu mwaka w'i 1600. Hangaharya uwo akiri muto yari

insigamugani

Yigize kabushungwe

Uyu mugani baca ngo: "Yigize kabushungwe", bawuca iyo babonye umuntu wigize indakoreka, bamugoragoza akaba ikinani; ni bwo bagira, bati "Naka uriya yigize kabushungwe". Wakomotse kuri Bushungwe w'i Kageyo mu Cyingogo (Gisenyi); ku ngoma ya Mutara Rwogera (? ..1850). Bushungwe uwo yari atuye i Kageyo, akaba

insigamugani

Yigize gashobya

Uyu mugani baca ngo: "Yigize gashobya", bawuca iyo babonye umuntu wananiye amahari amuhigira; ni bwo batererayo utwatsi, bati "Naka uriya yigize gashobya nimurekere iyo!" Wakomotse kuri Rugero mu Bigogwe (Gisenyi); ahayinga umwaka w'i 1400. Rugero uwo ntiyari umunyarwanda kavukire; yari yaravukiye i Bufumbira (Buganda)

insigamugani

Yazize agatandabazimu

Uyu mugani baca bagira ngo: "Yazize agatandabazimu", bawuca iyo bumvise umuntu wagushije ishyano rishibuka hamwe n'iryahitanye undi; ni bwo bagira, bati "Na we yazize agatandabazimu!" Wakomotse ku rupfu rwa Ndamutsa ya Mitunga na Gahindiro ka Mibambwe na Rugaju rwa Mutimbo, mu rwimo rwa Rwongera

insigamugani

Yazindutse iya Rubika

Uyu mugani baca bagira ngo: "Yazindutse iya rubika" bawuca iyo babonye cyangwa bumvise umuntu wazindukiye aho bakenga; ni bwo babaza, bati "Ese kuki naka yazindutse iya rubika?" Wakomotse kuri Rubika, murumuna wa Mashira ya Nkuba ya Sabugabo umubanda; mu myaka isaga uw'i 1400. Kuzinduka

insigamugani

Yazindutse iya Marumba

Uyu mugani baca ngo:"Yazindutse iya marumba", bawuca iyo babonye umuntu waciye ijoro mo kabili azinduwe n'ikimubogamiye; ni bwo bavuga ngo: "Naka yazindutse iya marumba". Wakomotse kuri Marumba w'i Kageyo mu Cyingogo (Gisenyi), ku ngoma ya Mutara Semugeshi; ahagana umwaka w'